Digitalizacja w muzeach

O potrzebie, czy wręcz konieczności zastosowania technik cyfrowych dla dokumentowania dziedzictwa kulturowego nie trzeba już dzisiaj nikogo przekonywać. Ważkość tego tematu potwierdzają liczne inicjatywy podejmowane na przestrzeni ostatnich lat zarówno przez administrację państwową, jak również instytucje sektora publicznego i prywatnego.

Jedną z nich jest wieloletni program rządowy "Kultura+", którego celem strategicznym jest poprawa dostępu do kultury i zwiększenie uczestnictwa w kulturze w społecznościach lokalnych, ze szczególnym uwzględnieniem gmin wiejskich i miejsko-wiejskich. Dokument programowy podaje obszerną ocenę aktualnego stanu dostępu do dóbr kultury w różnych obszarach, określa digitalizację jako jeden z dwóch priorytetów oraz wskazuje, że: Celem nadrzędnym digitalizacji materiałów archiwalnych, bibliotecznych i muzealnych oraz przechowywania naturalnych dokumentów cyfrowych jest zapewnienie całemu społeczeństwu, poprzez zbudowanie odpowiednich zasobów cyfrowych, jak najszerszego dostępu do obiektów dziedzictwa kulturowego i dorobku naukowego.

Zachowanie i udostępnianie zasobów dziedzictwa kulturowego było zawsze jednym z podstawowych zadań dla instytucji muzealnych. Rozwój nowoczesnych technologii komunikacyjnych otworzył nowe perspektywy, zarówno w sferze dokumentowania dziedzictwa, jak i oferowania dostępu do zgromadzonych danych. Potencjalne możliwości uzyskują realny wymiar, wraz z wdrożeniem procesu digitalizacji, który prowadzi do pozyskania cyfrowych reprezentacji obiektów, czyli cyfrowej dokumentacji wizualnej, jak również cyfrowej wersji zestawu informacji opisowych skojarzonych z obiektem, czyli różnego rodzaju metadanych.

Cyfrowy wymiar dokumentacji wizualnej oferuje różnorodne opcje wykorzystania, od zastosowań archiwalnych po konserwatorskie i promocyjne. Warstwa informacyjna zapisana w metadanych buduje bazy danych o obiektach i umożliwia zarządzanie materiałem cyfrowym oraz tworzy źródło informacji o zasobach zgromadzonych w kolekcjach muzealnych.

Specyfika obiektów muzealnych polega na wielowarstwowej strukturze wartości, przejawiającej się zarówno w walorach artystycznych, jak też bogatej warstwie treściowej, której nośnikiem jest każdy zabytek. Digitalizacja może być dla obiektów muzealnych nie tylko nowoczesnym instrumentem dokumentacji, ale również promocji, która powinna ułatwić dostęp do obiektu, a także wzbogacić kontakt z nim o nowe wymiary.

Charakter zbiorów muzealnych jest jednak mocno zróżnicowany, więc w procesie digitalizacji każda instytucja wymaga indywidualnego podejścia, co przekłada się na różne wymagania techniczne i możliwości wykonawcze. Te obiektywne uwarunkowania spowodowały, że postęp cyfryzacji zbiorów muzealnych jest mniej zaawansowany w stosunku do zasobów bibliotek i archiwów, oraz trudniej jest ustalić uniwersalne kryteria i zcentralizować zarządzanie projektami digitalizacyjnymi. Wypracowanie wspólnej strategii, standardów i procedur akceptowalnych przez różnorodne placówki muzealne jest skomplikowane i na razie funkcjonuje tylko w rozwiązaniach cząstkowych. Niezwykle potrzebne jest opracowanie zestawu parametrów oraz wytycznych logistycznych zalecanych do stosowania przy prowadzeniu procesów digitalizacyjnych w muzeach. Działalność taka wymaga znajomości status quo i możliwości realizacji działań digitalizacyjnych w poszczególnych muzeach, aby zalecenia miały szansę na wdrożenie, a nie stanowiły bariery skutkującej zaniechaniem podjęcia cyfryzacji. Dodatkowym wyzwaniem jest wykorzystanie potencjału dynamicznie rozwijającego się sektora informatycznego, który coraz większą uwagę poświęca wykorzystaniu swoich zdobyczy na rzecz szeroko pojętej humanistyki. Pozyskanie danych cyfrowych odpowiedniej jakości determinuje zarówno poziom ich wykorzystania w celach dokumentacyjnych dla poszczególnych obiektów, jak i możliwości udostępniania za pośrednictwem sieci odpowiednio zestawionych informacji o obiektach muzealnych w całym ich szerokim spektrum gatunkowym. W związku z tym wskazane jest raczej określenie parametrów „nie mniej niż”, dla uniknięcia nakładania ograniczeń na instytucje będące w stanie podjąć się nie tylko wykonania wysokiej jakości odwzorowań cyfrowych, ale też w konsekwencji przetwarzania i przechowywania większej objętości danych.

Rozpoczynając proces digitalizacji trzeba mieć świadomość jego złożoności i potrzeby kompleksowego podejścia do zagadnień z nim związanych. Ważnym zadaniem przygotowawczym jest opracowanie precyzyjnego projektu. W kategoriach uogólnionych celów mieszczą się: dokumentacja, czyli zachowanie dziedzictwa kulturowego i udostępnianie, czyli prezentacja dziedzictwa, od działań popularyzatorskich po oferowanie szeroko dostępnej bazy źródłowej dla badań naukowych, a także zarządzanie, przetwarzanie, przeszukiwanie i dostarczanie materiałów w formie elektronicznej. Nakreślenie bardziej szczegółowych celów przedsięwzięcia implikuje po części zarówno takie składowe projektu, jak niezbędne zaplecze techniczne czy procedury pozyskiwania danych, jak i logistykę procesu wdrożenia, czas realizacji i budżet.

Przygotowanie projektu obejmuje wiele zagadnień zawierających z jednej strony: selekcję materiału, standardy zapisu danych, tworzenie metadanych, przetwarzanie danych, parametry konwersji obiektów, warunki przechowywania danych, warunki dostępu, a z drugiej: zarządzanie, finanse, ramy czasowe, a także wymagania kadrowe.
Cechy fizyczne obiektów jak: medium, struktura, wymiary, rodzaj detali, kolory, a także warunki konserwatorskie, determinując wymagania techniczne przy tworzeniu cyfrowych odwzorowań, mają wpływ na strategiczne decyzje odnoszące się do całego projektu. Istotne jest także tworzenie metadanych umożliwiających poruszanie się po zdigitalizowanych zasobach oraz zarządzanie całością informacji. Wyzwaniem jest również długoterminowe przechowywanie danych i zapewnienie stałego dostępu, w warunkach permanentnie zmieniających się realiów technicznych, a co za tym idzie oprogramowania, formatów i sprzętu. Osobną grupę problemów do rozwiązania generuje perspektywa oferowania dostępu do cyfrowych zasobów poprzez sieć. Jakość obrazu, szybkość dostarczania, rodzaj interfejsu użytkownika oraz prawne uwarunkowania stanowią integralną część zagadnień należących do procesu digitalizacji.

Właściwemu zaplanowaniu struktury procesu digitalizacji powinna towarzyszyć w miarę precyzyjna konstrukcja budżetu. To zadanie wymaga interdyscyplinarnych analiz i szczegółowych prognoz dotyczących różnych sfer projektu, od szczegółów technicznych, po sprawność i kompetencje zespołu realizującego projekt. Na koszt uzyskania cyfrowego odwzorowania wraz z metadanymi dla pojedynczego obiektu oraz przechowania go z możliwością dostępu, wpływ ma wiele czynników. Należą do nich: rodzaj obiektu, parametry przetwarzania obrazu i metadanych, zapotrzebowanie na sprzęt, a także kwalifikacje personelu i nawet miejsce dokonywania konwersji. Prognoza kosztów powinna być oparta na warunkach lokalnych i brać pod uwagę wiele cech i okoliczności charakterystycznych dla instytucji realizującej projekt.
Jeszcze jednym krytycznym dla realizacji projektu parametrem, jest czas. Istotna jest zależność pomiędzy liczbą obiektów przewidzianych do digitalizacji, a średnią jednostką czasu potrzebną na konwersję na format cyfrowy jednego obiektu. Zaplanowanie ram czasowych projektu ułatwia dobrze przygotowany etap pilotażowy lub posiadanie wcześniejszych doświadczenia w tej materii.

Praca przy digitalizacji kolekcji nie kończy się wraz z zakończeniem projektu. Zachowanie utworzonych zasobów, monitorowanie stanu wyposażenia technicznego i utrzymywanie nieprzerwanego dostępu wymaga stałej aktywności. Jednakże cyfrowe dane oferują instytucji muzealnej nowy potencjał, a ich właściwe wykorzystanie umożliwia zbudowanie efektywnego narzędzia komunikacji, wielofunkcyjnej platformy kontaktu z publicznością, która stworzy ramy budowania nowoczesnego dialogu między muzeum a odbiorcą. Dlatego tak wielkie znaczenie ma podjęcie przez muzea wysiłku digitalizacji swoich zasobów.

Wersja do druku