Stanowisko NIMOZ dotyczące wdrażania dyrektywy dotyczącej ponownego wykorzystania informacji sektora publicznego

12.11.2013

Przedstawiamy Państwu Stanowisko Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów dotyczące wdrażania dyrektywy 2013/37/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. zmieniającej dyrektywę 2003/98/WE w sprawie ponownego wykorzystania informacji sektora publicznego.

 

W związku pracami z nad implementacją zapisów dyrektywy 2003/98/WE, dotyczącej ponownego wykorzystania informacji sektora publicznego, Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów, wypełniając swoje statutowe zadania, przedstawia uwagi dotyczące kierunku potencjalnych zmian legislacyjnych.
Zapisy dyrektywy określają rolę i znaczenie digitalizacji dóbr kultury, znajdujących się m.in. w muzeach, jak również postulują wykorzystywanie publicznego dorobku kulturowego w celu przyczynienia się do wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy. Obecnie trwają prace nad dostosowaniem polskiego systemu prawnego do ww. aktu.
 
Na wstępie należy wskazać, iż, zgodnie z obowiązującym ustawodawstwem, jednym z zadań instytucji kultury, jakimi są muzea, jest „upowszechnianie podstawowych wartości historii, nauki i kultury polskiej oraz światowej, kształtowanie wrażliwości poznawczej i estetycznej”. Polskie muzea, w ramach wypełniania swoich zapisów statutowych, realizują zadania związane z upowszechnianiem dorobku kulturowego. W ustawie z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach znajdują się zapisy odnoszące się bezpośrednio do kwestii fotografowania i udostępniania zbiorów. Zgodnie z zapisami tego aktu, muzeum pobiera opłaty za przygotowanie i udostępnianie zbiorów do celów innych niż zwiedzanie, w szczególności za kopiowanie, sporządzanie reprodukcji lub fotografii, przygotowywanie obiektów do wypożyczenia oraz ich wypożyczenie. Wysokość tych opłat ustala dyrektor muzeum. W uzasadnionych przypadkach dyrektor muzeum może ustalić opłatę ulgową lub zwolnić z opłaty. W ustawie tej znajdują się również przepisy odnoszące się do wizerunków muzealiów, które to mogą być utrwalone i przechowywane na informatycznych nośnikach danych w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne. Muzeum może zatem pobierać opłaty za udostępnianie wizerunków muzealiów, z wykorzystaniem informatycznych nośników danych, natomiast bezpośredni dostęp do wizerunków muzealiów drogą elektroniczną jest bezpłatny. Wysokość tych opłat ustala dyrektor muzeum. W uzasadnionych przypadkach dyrektor muzeum może ustalić opłatę ulgową lub zwolnić z opłaty. W praktyce, na podstawie powyższych przepisów, realizowana jest duża część postulowanych we wspomnianej dyrektywie zadań związanych z wykorzystywaniem publicznego dorobku kulturowego.
 
Muzea, starając się upowszechniać dorobek kulturowy, muszą jednak realizować nie mniej ważne zadania związane z bezpieczeństwem i konserwacją zbiorów. Muzea wypełniają w tym zakresie konstytucyjne obowiązki państwa związane z ochroną narodowego dziedzictwa kulturowego. Biorąc pod uwagę fakt, iż dyrektywa ma na celu m.in. przeprowadzenie „minimalnej harmonizacji krajowych przepisów i praktyk w zakresie ponownego wykorzystywania publicznego dorobku kulturowego w bibliotekach, muzeach i archiwach”, istotne jest, by zmiany prawne zostały wprowadzone na podstawie obecnie istniejących rozwiązań, z uwzględnieniem wszystkich zadań, jakie spoczywają na instytucjach kultury. W przypadku nakładania, w związku z implementacją dyrektywy, nowych zadań, związanych z szerszym niż obecnie udostępnianiem podmiotom zewnętrznym materiałów pozyskanych w procesie digitalizacji czyli cyfrowych wizerunków i metadanych opisowych dotyczących zbiorów muzealnych, zmiany te powinny uwzględniać:
  • wdrożenie centralnych rozwiązań przygotowujących i wspierających sektor muzealny w realizacji dyrektywy, m.in. w zakresie budowy centralnego repozytorium, określenia jednolitych standardów opisu oraz systemu szkoleń;
  • konieczność precyzyjnego zdefiniowania rodzaju i zakresu informacji udostępnianych przez muzea;
  • środki niezbędne do realizacji tych czynności; muzea, które zgodnie z nowymi przepisami będą miały obowiązek wprowadzić nowe procedury udostępniania wizerunków cyfrowych i metadanych, staną przed koniecznością zatrudnienia nowych wykwalifikowanych pracowników, co nie powinno odbywać się kosztem innych statutowych zadań; zapis dyrektywy stanowi że „należy (…) zwrócić uwagę, aby nie zakłócić normalnego funkcjonowania organów sektora publicznego, które muszą osiągać dochody, aby pokrywać znaczą część swoich kosztów związanych z wykonywaniem zadań w interesie publicznym lub kosztów związanych z gromadzeniem, produkowaniem, reprodukowaniem i rozpowszechnianiem niektórych dokumentów udostępnianych do ponownego wykorzystywania. W takich przypadkach organy sektora publicznego powinny mieć możliwość pobierania opłat przekraczających koszty krańcowe.”;
  • czas niezbędny do realizacji tych czynności; wykonanie pełnej digitalizacji w celu udostępnienia wizerunków i metadanych obiektu muzealnego jest niezwykle czasochłonnym procesem, a w przypadku konieczności przeprowadzenia badań proweniencyjnych, całość procesu nie mieści się często w ramach czasowych określonych przez dyrektywę;
  • mechanizmy gwarantujące bezpieczeństwo w udostępnianiu tych dóbr; przy opracowywaniu zmian prawnych należy brać pod uwagę okoliczność, iż udostępniane wizerunki i metadane zbiorów muzealnych są częścią narodowego dziedzictwa kulturowego i stanowią nierzadko symbole ważne dla kraju. Udostępnienie ważnych symboli podmiotom prywatnym do celów komercyjnych powinno odbywać się zgodnie z procedurami gwarantującymi bezpieczeństwo kulturowe państwa polskiego;
  • mechanizmy gwarantujące bezpieczeństwo przechowywanych zbiorów; udostępnione w zbyt szerokim zakresie metadane i wizerunki mogą być materiałem pomocniczym w procederze tworzenia falsyfikatów dzieł sztuki oraz kradzieży.
 
Wypracowanie odpowiednich rozwiązań dostosowujących polskie prawo do zaleceń omawianej dyrektywy 2003/98/WE powinno poprzedzić przeprowadzenie w muzeach badań, które wytypują najlepszy sposób wprowadzenia zmian, oraz pozwolą oszacować nakłady finansowe potrzebne do ich realizacji, i wskażą potencjalne źródła finansowania. Zmiany związane z realizacją zapisów dyrektywy 2003/98/WE powinny być wprowadzane z uwzględnieniem funkcji i roli, jaką pełnią muzea oraz ich sytuacji ekonomicznej, a także ze zwróceniem uwagi na różne formy ewidencyjne, popularyzatorskie i wydawnicze, jakie muzea w ramach swoich działań wytwarzają, a które stanowić mogą produkt krańcowy, objęty implementowanymi do polskiego prawa przepisami wynikającymi z niniejszej dyrektywy.

 

Wersja do druku